تاریخچه پیدایش گمرک در ایران

10 / 10
از 1 کاربر
بازگشت به لیست مقالات » | یکشنبه 12 آذر 1396 در ساعت 14 : 25 دقیقه | نظرات کاربران ( 0 )

تاریخچه پیدایش گمرک

در این بخش از مقالات سایت ایفا تجارت به بیان تاریخچه ای در زمینه گمرک و خدمات گمرکی می پردازیم. با ما در ادامه این بخش همراه باشید تا اطلاعاتی در زمینه گمرک به دست آورید.

گمرک در ایران

به طور کلی گمرک با هدف حفظ قلمرو ملی ایجاد شده است. این قلمرو می تواند مربوط به نمونه کوچکی از حکومت ها نظیر یک قبیله باشد. اگرچه از چندین هزار سال قبل، اطلاعات زیادی در مورد نیرو و تشکیلات اداری نبوده است اما با این حال در هر جا که مباده بازرگانی وجود داشته است، گمرک نیز به نحوی بوده است. شواهد نشان می دهد که از زمان مادها تا کنون گمرک و قوانین گمرکی وجود داشته است. علاوه بر این در زمان هخامنشیان نیز شواهدی وجود دارد که نشان دهنده وجود گمرک و قوانین گمرکی در معاملات تجاری و بازرگانی در این دوران می باشد.

از زمان حکومت مادها ، معاملات تجاری رونق بیشتری پیدا کرده و تشکیلات مربوط به گمرک نیز وجود داشته است. از زمان اشکانیان به بعد نیز اداره گمرک بسیار منظم شکل گرفته و تمام کالاهایی که وارد کشور می شدند و یا صادر می شدند، به طور تمام و کمال ثبت می شده اند. نکته مهم در امر گمرکی در آن زمان، این بوده است که حقوق و عوارض گمرکی تنها از کالاهای وارداتی اخذ می شده است. این امر نشان دهنده این است که در زمان اشکانیان نیز دولت در بحث حمایت از تولیدات داخلی کوشا بوده است.

پس از آن در زمان ساسانیان، اگرچه اطلاعاتی از وجود گمرک وجود ندارد اما نمی توان چنین عنوان کرد که در این زمان گمرک به طور کل وجود نداشته است دلیل این امر نیز وجود اداره منظم و با ثبات گمرک در حکومت قبلی یعنی اشکانیان است و از آنجایی که ساسانیان حکومت را از اشکانیان به ارث برده اند، نمی توان گفت گمرک و قوانین گمرکی در این دوران به طور کل وجود نداشته است. در زمان سلطنت ساسانیان، دولت ایران با روم در امر صادرات و واردات همکاری می کرده است. در مورد این همکاری اطلاعات کاملی وجود دارد و در آن زمان دولت روم هم در واردات و هم در صادرات ، عوارض گمرکی اخذ می کرده است. نکته دیگری که در مورد گمرک در زمان ساسانیان مطرح است، وجود گمرک و حقوق گمرکی در عربستان است. دور از عقل است که فکر کنیم در آن زمان که ایران با عربستان در داد و ستد بازرگانی بوده اند، ایران فاقد گمرک بوده است. بنابراین با توجه به این نکات، متوجه خواهیم شد که در این زمان نیز گمرک وجود داشته است. پس از گذر از این دوران، وارد دوره پس از اسلام می شویم. در دوران بعد از اسلام نیز اطلاعات چندانی در مورد گمرک و قوانین مربوط به آن وجود ندارد از این رو همانند دوره ساسانیان شواهدی بیان می شوند. اگرچه این اطلاعات ناکافی می باشند ولی با این حال  در تاریخ به قوانین وضع شده توسط خلیفه ثانی عمر در زمینه گمرک اشاره شده است که در ادامه به بیان آنها می پردازیم.

قوانین وضع شده توسط خلیفه ثانی عمر به سه دسته زیر تقسیم می شوند:

گمرک دریافتی از افراد یهودی و نصاری برابر با 5 درصد ارزش کالا می باشد. به ازای هر 20 درهم، یک درهم حق گمرک باید پرداخت شود.

حقوق گمرکی مسلمانان برابر بود با 2.5 درصد از ارزش کل کالا یعنی به ازای هر 40 درهم کالا باید مبلغی معادل 1 درهم را به عنوان عوارض گمرکی پرداخت می کردند.

اخذ گمرک از اعراب خارج از سلطه اسلام برابر بود با 10 درصد از ارزش کل کالا.

در زمان بنی امیه قوانین جدیدی در زمینه گمرک پیاده سازی شد. در این زمان اعشار کشتی ها باید 10 درصد از مال التجاره کشتی ها را به صورت عینی و یا نقدی پرداخت می کردند. در زمان عباسی نیز با افزایش تجارت و معاملات بازرگانی، میزان حقوق گمرکی افزایش پیدا کرد به گونه ای که حتی معاملات داخلی کشور نیز مشمول حقوق گمرکی می شدند. این اوضاع همچنان ادامه داشت و در زمان سلجوقیان به اوج خود رسید به گونه ای که در این دوران برخی از احکام، در محل بازار ها نیز وجهی را به عنوان گمرک از اجناس و کالاها دریافت می کردند.

در زمان چنگیز خان به منظور تامین امنیت راه ها، قراقچیان روی کار آمدند و از تاجرین مبلغی را که شایسته خان باشد، دریافت می کردند. با افزایش قدرت چنگیز خان و با افزایش تعداد کشور های تحت سلطه وی و فرزندانش، مامورانی به نام تتقاول ها به منظور دریافت عوارض گمرکی در مسیر راه ها قرار گرفتند. در آن زمان تا حدی عوارض گمرکی بالا بود که آنهایی که غارت می شدند کمتر از کسانی که مالیات می دادند دچار زیان می شدند. پس از چنگیز، غازان خان تا حد زیادی این دزدی ها را از بین برد و گمرک را به صورت متعادل اعمال کرد.

دوران صفویه، دوران نظم بخشیدن به امورمالی و گمرکی بود. در این دوران شاه عباس پس از ایجاد یک ارتش قوی و انجام اصلاحات داخلی، امور ورود و خروج کالا را نیز تنظیم کرد و به دنبال آن به پایه ریزی خزانه مرکزی به صورت کاملتری پرداخت. علاوه بر این وی تجارت خارجی را نیز گسترش داد. در این دوران، اگر کالای تاجری به سرقت می رفت، حاکم آن منطقه موظف بود تا بر اساس اسناد و مدارکی که وجود داشت، غرامت کالای سرقت رفته را پرداخت نماید و در یافتن سارق نیز تلاش کند. در آن زمان حاکمان منطقه بسیار از رسیدن خبر سرقت به گوش پادشاه بیم داشتند. ادارات گمرکی در دوران صفویه در برخی از بخش های جنوبی ایران اعم از بندر عباس، بندر لنگه و جزیره هرمز وجود داشته اند.

در دوران حکومت زندیه، وضع ایران از نظر درآمد نسبتا مناسب بوده است. در این دوران کریم خان زند، بازرگانی و صادرات و واردات را برای اروپاییان آزاد کرد و برای تجارت دیگر نیازی به پرداخت گمرک برای اروپاییان نبود. متن دستور کریم خان در سال 1176 هجری بدین شرح بود: " هر کالایی که از بنادر جنوبی توسط انگلیس ها به ایران وارد می شود، از پرداخت عوارض مستثنی هستند. بنابراین انگلیسی ها می توانند کالاهای خود را بدون نیاز به پرداخت گمرک به سراسر ایران ارسال نمایند. در هر منطقه حاکمان می توانند تنها به عنوان حق صدور از تجار 30 درصد دریافت نمایند. ورود اجناس پشمی از طریق بنادر برای تمام ملت ها به استثنای انگلیسی ها ممنوع می باشد. آن دسته از بازرگانان روسی که از ایران برای رسیدن به هند عبور می کنند، در مسیر حرکت خود چه از راه خشکی و چه از راه بنادر ، نیازی به پرداخت عوارض و گمرک ندارند. از روس ها نیز برای صادرات و خرید و فروش حق گمرک دریافت نخواهد شد."

در زمان قاجار با کشور روسیه ، عهدنامه ای امضا شد که به موجب آن استقلال گمرکی ایران تا حد زیادی دچار اختلال شد. غقد این عهدنامه به دلیل جنگ بین دو کشور صورت گرفت. در این عهدنامه مقرر شد تا از مال التجاره دو کشور، مبلغی معادل 5 درصد گمرک اخذ شود.مزیت این عهدنامه، دو جانبه بودن آن بود ولی با این در اختیار دولت ایران تغییر و تحول ایجاد کرد. از نقاط ضعف آن نیز می توان به ثابت بود میزان حق گمرکی برای تمام کالا ها اشاره کرد.

در سال 1238 پس از 10 سال، عهدنامه جدیدی بین ایران و عثمانی بسته شد که ماده دوم آن از این قرار بود که از مال التجاره این دو کشور چیزی بیش از حقوق گمرکی طلب نشود. در سال 1243 نیز مجددا بین دو کشور روس و ایران عهدنامه ای منعقد که براساس فصل سوم آن باید حق گمرک از مال التجاره برابر 5درصد دریافت می شد. سه سال بعد، فتحعلی شاه فرمانی صادر کرد که مضمون آن از این قرار بود: " در زمان وارد و صادر کردن مال التجاره، از تمام سرحدهای مملکت، حق گمرک برابر پنج درصد کالای تجارتی می باشد." این فرمان، اولین فرمان در مورد حق گمرک است که در دوره قاجار صادر شد. در گمرک ایران در سال 1315، سه فرد بلژیکی از جمله ژوزف نوز، به خدمت دعوت شدند. وی توانست در عرض دو سال رسم اجاره گمرک را به طور کامل براندازد و در سال 1318 توانست به فرمان شاه، عوارض داخلی را ملغی نماید. در همین زمان نوز در اداره گمرک تشکیلات جدیدی را ایجاد کرد و وزیر پست شد.

همانطور که گفته شد از گذشته های بسیار دور در کشور ایران گمرک و تشکیلات مربوط به آن وجود داشته است. در دوره قاجار و صفویه، صورت حساب های اداره گمرک به صورت دو نسخه به اداره مالیه تحویل داده می شد. در زمان ناصر الدین شاه نیز برای اداره گمرک نیز مانند سایر ادارات، وزیر انتخاب شد. در این زمان رئیس اداره گمرک به عنوان وزیر گمرک منصب شد. پس از اعلان مشروطیت، اداره گمرک جز مالیه قرار گرفت و آخرین وزیر گمرک در ایران ، ژوزف نوز بود. نوز رئیس مستشاران بلژیکی بود که که به مرور اداره گمرک را توسعه داد و به طور بسیار شایسته ای اقدام به اداره گمرکات ایران نمود. وی و همکاران بلژیکی اش در حدود 36 سال در ایران و در اداه گمرک خدمت نمودند و در مدت این 36 سال به منظور وصول حقوق و اخذ عوارض گمرکی، سه تعرفه تنظیم و به اجرا در آمد.

پس از اتمام خدمت این افراد، اداره گمرک به ماموران ایرانی واگذار شد. از آن زمان به بعد چندین بار تعرفه گمرک بسته به شرایط اقتصادی کشور و سیاست های مالی دولت تغییر پیدا کرد. تعرفه 1216 در سال 1315 به اجرا در آمد و تا پنج سال منبعی برای اخذ گمرک به شمار می رفت. پس از آن در سال 1320 یک تعرفه مفصل در 22 فصل و 2204 ردیف اجرا شد. نه سال بعد تغییرات و اصلاحاتی در این تعرفه انجام شد و تا سال 1332 نیز همچنان اصلاحاتی صورت می گرفت. در سال 1334 نیز آخرین تعرفه گمرکی این دوره اجرا شد و تا سال 1351 نیز مورد استفاده قرار می گرفت. پس از سال 51 نیز تعرفه ها و قوانین گمرکی بسته به روند اقتصادی، سیاسی و اداری تصویب و اجرا می شوند.

ارسال نظر
عنوان نظر :
نام شما :
ایمیل :